Op het hoogtepunt hadden ruim 250.000 mensen zich aangemeld voor het feest, waarvan 30.000 aangaven te komen (NRC). In de loop van de avond waren duizenden mensen aanwezig in het dorp, en ernstige rellen braken uit.

Inmiddels zijn er diverse onderzoeken geweest naar de politie-inzet en de voorbereiding (draaiboeken) van de gemeente. De conclusies van deze onderzoeken zijn niet erg lovend; de communicatie tussen hulpverleners verliep slecht en niemand had een goed plan om het feest in goede banen te leiden. De snelheid van informatie –in dit geval via traditionele, maar in het bijzonder sociale media- is voor de politiek en ordehandhaving niet meer bij te benen. McLuhan betoogt in zijn boek The medium is the massage: “Politics offers yesterday’s answers to today’s questions” (McLuhan 22), ook schrijft hij het volgende:

“Unhappily, we confront this new situation with an enormous backlog of outdated mental and psychological responses. We have been left d-a-n-g-l-i-n-g. Our most impressive words and thoughts betray us—they refer us only to the past, not to the present.” (McLuhan 63)

De afgelopen jaren hebben social media een enorme vlucht genomen. Het bereik van deze media is werkelijk gigantisch. De maatschappij is in korte tijd enorm veranderd onder invloed van deze media, iedereen (in het bijzonder jongeren) communiceert razendsnel met mobiele telefoons, en vaak via sociale media. Echter, de overheid (bestaande uit vooral de vorige generatie) heeft moeite deze ontwikkelingen te volgen, en lopen altijd een stap achter (Digitaal strateeg, Arjan Terpstra) “Men probeert de problemen van onze nieuwe omgeving aan te pakken met het gereedschap van onze oude omgeving.” (McLuhan 95).

In eerste instantie werden er 200 politiemensen ingezet om het feest in goede banen te leiden. Pas toen de rellen en vernielingen begonnen kwam het beleidsteam van de gemeente bijeen om meer politiemensen en ME in te schakelen. Het duurde lang voordat zij aanwezig waren, en tot overmaat van ramp functioneerde het communicatiesysteem van de hulpdiensten (C2000) niet of nauwelijks. De vraag is of het klaarzetten van een politiemacht überhaupt een zinnige oplossing is voor dergelijke situaties. Repressieve tolerantie van een dergelijk feest zou een totaal ander effect kunnen hebben. Zo meldt de Criminaliteitswijzer dat participeren in sociale media beter is dan proberen de problemen te reguleren. TNO doet momenteel een onderzoek naar de mogelijkheden voor veiligheidsautoriteiten om dreigingen op sociale media vroeg te signaleren en daarop te kunnen anticiperen.

Onder andere Facebook en Twitter creëerden het gevoel van een tribe, waarin vele duizenden mensen werden meegezogen. In een interview dat McLuhan gaf in de Playboy (1969) zei hij: “It will be a totally retribalized world of depth involvements. Through radio, TV and the computer, we are already entering a global theater in which the entire world is a happening.” (McLuhan 15).

“Deze snelle elektronische en doorgaans informele media worden door jongeren vaak beter begrepen dan door een eerdere generaties. Dit zorgt voor de grote verschillen tussen hen. Oorlogen, revoluties, en burgers in opstand worden veroorzaakt/versterkt door de nieuwe, elektronische informele media.” (McLuhan 9).

De commissie-Cohen, die opgezet is om onderzoek te doen naar de rellen in Haren heeft op vrijdag 12 oktober besloten om een student Nieuwe Media en Digitale Cultuur van de Universiteit Utrecht toe te voegen aan de commissie. Deze 25-jarige student organiseerde een Hackathon om de 700.000 tijdens de rellen verstuurde tweets te analyseren (Universiteit Utrecht). Als jongere (en als specialist in nieuwe media) heeft hij een totaal andere kijk op de technologische ontwikkelingen die Project X haren mogelijk maakten.

Zonder de technologische ontwikkelingen op het gebied van media en communicatie had Project X niet plaatsgevonden. Traditionele media hebben een enorm bereik, en Twitter en Facebook gaan nog veel verder. De eerste uitnodigingen voor het feest waren überhaupt niet verzonden en publiek toegankelijk zonder Facebook.

“Societies have always been shaped more by the nature of the media by which men communicate than by the content of the communication. […] Electric technology fosters and encourages unification and involvement.” (McLuhan 8)

Deze ontwikkelingen vormen de maatschappij en de mensen die erin leven. De toename van informatiebeschikbaarheid maakt mensen al mondiger sinds de invoering van de radio en televisie. Niet voor niets hebben kinderen van de televisiegeneratie al meer oorlog, crisis en politiek meegemaakt op 10-jarige leeftijd dan hun ouders in hun halve leven (McLuhan, Playboy). Sociale media versterken dit effect gigantisch.

In de hoogtijdagen van Gutenberg, tot na de uitvinding van de telegraaf door Marconi was informatie relatief traag en schaars. Door de nieuwe ontwikkelingen werd informatie overal beschikbaar en razendsnel. Dit heeft de maatschappij enorm veranderd, maar de grootste verandering moet nog komen: omgaan met de veranderingen van de maatschappij en problemen oplossen met een blik door de voorruit, in plaats van vechten tegen het onontkoombare door de achteruitkijkspiegel (McLuhan 75).

Voor het complete betoog, inclusief bronnenlijst, verwijs ik u graag door naar dit pdf-bestand.

Tijdens de werkgroep lag de focus vooral op het betoog, de MLA-standaard en parafraseren werden voor de zoveelste keer uitgelegd, maar toegegeven; het is geen overbodige luxe. In het weekend volgend op de laatste lesweek ben ik begonnen met m’n betoog. Het leek een enorme uitdaging om het te schrijven. Dat was het ook, maar voor m’n gevoel ging het me beter af dan ik verwacht had. Voor ik het wist zat ik in de flow, de uren vlogen stilletjes voorbij en m’n betoog was zo goed als af.

McLuhan hanteert een volledig andere definitie van de termen medium en message. In zijn optiek is elk medium een verlengstuk van een menselijk vermogen. Volgens hem is kleding een extensie van onze huid, wielen van een auto een extensie van onze voeten en een boek is een extensie van onze ogen. Als men dit principe hanteert zijn de mogelijkheden eindeloos en daarmee ook de verschillende media. De media bewerken en vormen ons altijd, waar we ook zijn, wat we ook doen. Dit schept direct duidelijkheid over de titel van het boek: ‘Massage’.

Schokkend is, dat McLuhan in de jaren zestig al aangaf hoe politieke, economische en psychologische denkwijzen in elkaar zitten. Neem bijvoorbeeld het onderwijs. Het onderwijs van toen (en van nu) is gebaseerd op een oud ontwerp. Een ontwerp zonder de televisie-generatie, een ontwerp dat op geen enkele wijze rekening houdt met elektronische media, een ontwerp dat totaal over het hoofd ziet dat informatie niet langer schaars is. Kinderen kijken zoveel televisie dat zij op hun eerste schooldag meer oorlog, politiek en criminaliteit hebben meegemaakt dan een half leven van de vorige generatie. Volledig stuurloos hangen zij tussen de oude trage tijd van hun ouders en het snelle –elektronische- informatietijdperk waarin zij opgroeien. Onderwijs moet de overstap maken van voorgeprogrammeerde lessen volgens het boekje naar een open systeem. Een systeem waarin studenten op ontdekkingsreis gaan en waar informatie altijd voorhanden is.

We gaan nog een stapje verder: mensen zijn geneigd om problemen van vandaag aan te pakken met de oplossingen van gisteren. Politici beantwoorden de vragen van vandaag met antwoorden van gisteren. “We force the new media to do the work of the old”. Dit zit diep in onze cultuur geworteld en staat échte vooruitgang flink in de weg. Onze hersenen zijn nog niet klaar voor een simultane samenleving. Eén waarin alles direct gebeurt, en informatie achterhaalt is voordat het gelezen is. De media zijn ons altijd een stap voor, wij worden geleefd door de media.

Bij McLuhan’s denkwijzen over ‘extensies op menselijk vermogen’ heb ik nog mijn vraagtekens, in zijn visie op onderwijs en het ‘zien van de toekomst door een achteruitkijkspiegel’ kan ik me goed vinden. Dat maakt het echter nog schokkender, want als hij gelijk heeft lopen we niet alleen 50 jaar achter, ook tekenen van voortuitgang zijn in geen velden of wegen te bekennen. Het hele boek staat vol met discoursen. Hij ontmantelt het ene discours na het andere.

Ik neig er overigens naar om het met Theo Ploeg eens te zijn, maar ik ben er nog niet achter of dat is omdat hij gelijk heeft, of omdat hij ons zo indoctrineert dat er geen ontkomen aan is. Maar goed, even terug naar waar het werkelijk om gaat:

McLuhan en Marcuse spreken elkaar op sommige vlakken enorm tegen, op andere vlakken zijn zij het met elkaar eens. Wat mij het meest opvalt is de volgende tegenstrijdigheid tussen de twee:

McLuhan: “Media as extensions of men” – Marcuse: “Men as extensions of media”.

Wie van hen de waarheid spreekt, of bij de waarheid in de buurt komt is voor mij een raadsel. Eén ding weet ik wel: onder invloed van McLuhan zijn tijdens de colleges zoveel discoursen ontmanteld, dat mijn blik op de maatschappij, en in het bijzonder media enorm is veranderd.

Wat me al vrij snel opviel was het verschil tussen de inzichten van McLuhan en Kees van Wijk van de Mediaexplosie. Beiden beginnen ze met de opkomst van het fonetisch alfabet, een fenomeen dat de wereld enorm veranderd heeft. Van Wijk blijft echter enorm op de oppervlakte en richt zich meer op de macro-effecten, terwijl McLuhan veel meer mens/meso gericht denkt. Hij beschrijft hoe het fonetisch alfabet individualisme in de hand werkt en men zich losweekt van de groep.

Met de komst van de drukpers was het volgens McLuhan voor het eerst mogelijk om bijvoorbeeld geld, markten en politieke ideologieën op een gelijkwaardige en grootschalige manier te verspreiden en te gebruiken. De snelheid waarmee informatie verspreid kon worden, kon worden geïnterpreteerd door de bevolking (wanneer het hen zelf uit kwam, individueel) gaf de ontwikkelingen in Europa een enorme boost en staan aan de basis van de maatschappij zoals we deze nu kennen. Uniformiteit en standaardisatie was niet mogelijk geweest zonder geprinte media. Die homogeniteit van informatie zien we nu ook terug bij elektronische media.

De enorme invloed van de media heeft er toe geleid dat mensen op grote schaal weer tot groepen gaan behoren. Burgers identificeren zich met grote leiders en belangrijke personen in de maatschappij, en ondanks het individualisme op meso-niveau treedt groepsgedrag op op macro-niveau.

Na het lezen van dit artikel ben ik er nog meer van overtuigd dat technologische ontwikkelingen verantwoordelijk zijn voor de grootste veranderingen in de maatschappij. Ik zal deze stelling dan ook verdedigen in m’n betoog.

Het was hen opgevallen dat studenten (en iedere andere reiziger) tijdens het forenzen van Amsterdam Centraal naar de HvA-gebouwen op het Weesperplein voortdurend gevolgd worden door camera’s. Op de stations, straathoeken en in de voertuigen van het openbaar vervoer hangen overal camera’s die continu beelden schieten van de omgeving. Burgers accepteren dit, en vinden het zelfs heel gewoon (of weten het niet?). Het groepje ging op straat mensen filmen, doodsimpel, de camera direct op de persoon gericht. Uiteindelijk vonden de meeste personen dit vervelend, liepen zij weg of zeiden er iets van. En dat is toch raar, want ze worden áltijd gefilmd.

Helaas had geen van de groepen de betrokken personen achteraf verteld over hun piratenactie en het discours dat ze probeerden te ontmantelen. Dit had waardevolle feedback en interessante reacties kunnen opleveren. Op dit punt na, was ik erg te spreken over de resultaten van de verschillende groepen.

Het plan was om toevallige voorbijgangers te confronteren met een niet bestaande stichting; “Stichting Studiemateriaal”. Op de vraag of ze bekend waren met de stichting zouden zij allemaal “nee” antwoorden, daar de stichting niet bestaat. Eén van ons zou een korte uitleg geven (“het is een stichting die studenten met een laag inkomen financieel ondersteunt (..)”) en het interview zou vervolgen met nog een aantal korte vragen. Daarna blijkt dat de camera niet aan stond, of een storing had gehad zodat het interview opnieuw opgenomen moest worden. We vroegen de respondenten of ze de vragen nogmaals konden beantwoorden. Inmiddels hadden we al uitlegt wat de stichting deed, en waren de respondenten dus bekend met de Stichting Studiemateriaal. Toch gaven zij wéér aan de stichting niet te kennen. Raar.

Mensen houden zich dom, en laten zich -onder invloed van een camera?- meeslepen in de gebeurtenissen. Want zij weten inmiddels wat deze stichting doet, en het bestaan is ze duidelijk gemaakt. Zonder te aarzelen liegen ze voor de camera.

Tijdens de presentatie ging het mis. De vakdocent had ons plan verkeerd begrepen en dacht zelfs dat wij haar voor de gek hielden; “is dit jullie piratenactie?”. Een voldoende zit er waarschijnlijk wel in, maar een hoog cijfer -waar we op ingezet hadden- misschien niet. En dat terwijl het idee was goedgekeurd, de samenwerking perfect ging en we een mooi eindresultaat hebben neergezet.

Daarom heb ik tijdens het werkcollege als een bezetene zitten pennen (een bezetene, zou dat ook een zondaar zijn?) om bekend te raken met het (post)modernisme. Wat me opvalt is dat het lastig is om een persoon in één van de hokjes te stoppen. Een man als Geert Wilders profileert zich zó sterk op een bepaalde manier dat hij makkelijk aan modernisme toe te wijzen is. Wanneer ik van mezelf probeer na te gaan (en een lijstje met eigenschappen naloop), kom ik er niet uit. Aan de ene kant geloof ik bijvoorbeeld in de kracht van het individu, aan de andere kant word ik steeds kritischer en trek ik alles in twijfel. En zo door.

Wederom heeft Cultuur en Media me aan het denken gezet, en niet voor even. Regelmatig merk ik aan mezelf dat ik probeer patronen te herkennen en de wereld probeer te definiëren.

Het gebruik van de term ‘mediarevolutie’ is verouderd. Tussen totaal geen manieren om te communiceren tot het internet is veel veranderd in de wereld, echter, ik verwacht niet dat er nog veranderingen met een dergelijke impact zullen plaatsen. De latere mediarevoluties duurder korter en volgden elkaar sneller op, we komen nu op het punt dat er maandelijks een kleine mediarevolutie plaatsvindt, maar met een zo geringe impact dat hij eigenlijk niet voldoet aan de criteria voor een mediarevolutie.

Het ontmaskeren van een discours werd genoemd als de taak van deze zelfbenoemde piraten, waaronder het kapotmaken van het -volgens Theo- niet werkende kapitalistisch systeem. Helaas voor hem kent de huidige maatschappij de ‘repressieve tolerantie’, waarmee de uitingen van de piraten gewoon de ruimte krijgen om te schreeuwen en zichzelf onklaar maken. Met andere woorden: een ander systeem dan het huidige komt er niet.

Deze repressieve tolerantie doet z’n werk op alle niveaus. Of het nu gaat om bepaalde kleding of een veel groter ideaal.

Hoewel piraterij een negatieve bijsmaak heeft, zijn de bedoelingen van piraten juist ontzettend goed. Zij willen dat mensen meer voor zichzelf gaan denken, en niet alles accepteren dat de maatschappij hen oplegt. Piraterij heeft -los van de Somalische enterhaak-gooiers- niet veel (meer) met de oude betekenis van het woord te maken. Het oprekken van grenzen, het vinden van nieuwe wegen binnen bestaande kaders en het zorgen van verbintenis.

Conclusie: nu snap ik de ‘grote piratenopdracht’ ook. En we hebben een héél goed idee.